Potężna betonowa konstrukcja z głową sowieckiego żołnierza przez lata była jednym z najbardziej charakterystycznych, ale też najbardziej kontrowersyjnych miejsc w Pyrzycach. W piątek rozpocznie się jej demontaż. Miasto chce w tym miejscu stworzyć Skwer Niepodległości z nowym monumentem, który — jak mówi burmistrz Marzena Podzińska — ma już nie dzielić mieszkańców.
W piątek, 31 lipca, o godz. 13 przy ul. Jana Kilińskiego w Pyrzycach rozpocznie się demontaż „Pomnika Pamięci”. Podczas wydarzenia zaplanowano briefing prasowy z udziałem zastępcy prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr. hab. Karola Polejowskiego oraz burmistrz Pyrzyc Marzeny Podzińskiej. IPN określa monument jako sowiecki obiekt propagandowy.
To finał sporu, który ciągnął się w mieście od lat.
– Będziemy mieli nowy monument — Pomnik Niepodległości. Powstanie również Skwer Niepodległości. Zgodnie z uchwałą, którą przyjęliśmy w lutym w sprawie usunięcia dotychczasowego pomnika, chcemy stworzyć nowe miejsce, które nie będzie nas dzieliło. Mam nadzieję, że zakończą się spory związane z historią tego monumentu i z oceną jego znaczenia. Zwolennicy usunięcia wskazują, że został on wzniesiony dla uczczenia zwycięstwa Armii Sowieckiej. Przeciwnicy podkreślają natomiast, że po zmianach dokonanych w latach 90. stał się pomnikiem wdzięczności, uzupełnionym o hasło „Bóg, Honor, Ojczyzna”, a więc miejscem poświęconym tym, którzy walczyli o wyzwolenie i wolność – mówi Marzena Podzińska, burmistrz Pyrzyc
Pierwszy pomnik związany z Armią Czerwoną stanął w Pyrzycach już po zakończeniu II wojny światowej. Na placu Wolności utworzono wówczas cmentarz żołnierzy sowieckich i wzniesiono ceglany monument.
Umieszczono na nim polsko-rosyjską inskrypcję poświęconą żołnierzom poległym w walkach w latach 1941–1945. Z czasem szczątki żołnierzy zostały ekshumowane i przeniesione na cmentarz wojskowy w Stargardzie, a sam cmentarz w Pyrzycach zlikwidowano.
Na początku lat 50. powstał kolejny monument. Jak podaje IPN, wykorzystano do jego budowy między innymi fragmenty wcześniejszego niemieckiego Pomnika Zwycięstwa, a dawną pruską symbolikę zastąpiła sowiecka gwiazda.
W związku z przebudową placu Wolności zdecydowano o przeniesieniu upamiętnienia w okolice Bramy Szczecińskiej. Stary obelisk zlikwidowano 26 czerwca 1984 r., a projekt nowego monumentu przygotował szczeciński rzeźbiarz Sławomir Lewiński.
21 lipca 1984 r., przy udziale żołnierzy Armii Sowieckiej i Wojska Polskiego, odsłonięto „Pomnik Bohaterów II wojny światowej”, później określany również jako „Pomnik Pamięci”.
Powstała potężna, kilkusettonowa betonowa ściana z płaskorzeźbą przedstawiającą głowę sowieckiego żołnierza. Monument ustawiono na podwyższonym cokole. Towarzyszyła mu tablica z napisem w dwóch językach: „Wieczna sława poległym bohaterom 1941–1945”.
Po zmianie ustroju pomnik nie został rozebrany. W latach 90. dodano do niego napis „BÓG HONOR OJCZYZNA”, co miało nadać obiektowi inną symbolikę.
Nie zakończyło to jednak dyskusji. Dla części mieszkańców nadal pozostawał reliktem systemu komunistycznego i symbolem sowieckiej dominacji. Inni traktowali go jako element historii miasta, którego znaczenie po 1989 r. zostało zmienione.
Spór wrócił ze szczególną siłą po rozpoczęciu pełnoskalowej rosyjskiej inwazji na Ukrainę. W marcu 2022 r. ówczesny prezes IPN Karol Nawrocki zaapelował o usuwanie z przestrzeni publicznej monumentów propagujących komunizm.
W konsultacjach przeprowadzonych od 21 kwietnia do 19 maja 2022 r. mieszkańcy złożyli 144 ankiety, z których 137 uznano za ważne. 98 osób opowiedziało się przeciw rozbiórce, a 39 chciało usunięcia monumentu.
Mimo tego dyskusja trwała dalej. Samorząd prowadził rozmowy z IPN dotyczące zarówno demontażu, jak i przyszłego zagospodarowania terenu.
Przełom nastąpił 26 lutego 2026 r. Rada Miejska w Pyrzycach przyjęła uchwałę dotyczącą rozbiórki monumentu przy ul. Kilińskiego.
Podczas sesji burmistrz Marzena Podzińska mówiła, że sprawę trzeba ostatecznie rozstrzygnąć: pozostawić istniejący obiekt i zagospodarować jego otoczenie albo zdecydować się na jego usunięcie i stworzenie nowego upamiętnienia. Sama zaproponowała Pomnik Niepodległości jako symbol, który ma łączyć niezależnie od politycznych podziałów.
W piątek decyzja przejdzie z dokumentów do rzeczywistości. Nie wszystko trafi na gruz
Miasto zdecydowało, że charakterystyczny fragment pomnika zostanie zachowany jako świadectwo historii. Napis „BÓG HONOR OJCZYZNA”, dodany po 1989 r., zostanie przeniesiony na cmentarz komunalny.
Po demontażu monumentu teren ma przejść całkowitą zmianę. Powstanie tam Pomnik Niepodległości, a skwer otrzyma tę samą nazwę.
Dla Pyrzyc będzie to symboliczne zamknięcie historii obiektu, którego kolejne wersje przez ponad 80 lat odzwierciedlały zmieniającą się historię miasta — od powojennej dominacji Związku Radzieckiego, przez realia PRL, po próby nadania monumentowi nowego znaczenia w wolnej Polsce.
Foto: Janusz Merz/Twoje Radio
